Słowniczek dla rodziców cz. 2 - autyzm
Ewa Bławat
Spektrum autyzmu i język, który pomaga zrozumieć więcej
W poprzednim wpisie przyglądaliśmy się temu, jak wygląda język młodego pokolenia w świecie online. Jest szybki, pełen zapożyczeń i często trudny do nadążenia. Jeśli coś wtedy brzmiało jak tajny kod, to spokojnie, nie jesteście sami.
Dziś robimy krok dalej.
Ta część powstała z okazji miesiąca szerzenia świadomości na temat spektrum autyzmu. Dlatego skupimy się na słowach i pojęciach, które coraz częściej pojawiają się w rozmowach - nie tylko młodzieży, ale też w kontekście diagnozy oraz codziennego funkcjonowania, emocji i relacji.
Nie musisz uczyć się specjalistycznego języka, ale warto znać te pojęcia, aby zrozumieć siebie oraz okazać wsparcie bliskiej osobie. Warto go znać choćby po to, żeby łatwiej się porozumieć.
Bezpieczna osoba
Ktoś, przy kim czujemy się spokojnie, akceptowani i rozumiani. Taka osoba pomaga się wyciszyć w trudnych momentach i daje poczucie bezpieczeństwa, szczególnie ważne dla osób w spektrum.
Dysfunkcja wykonawcza
Trudności w planowaniu, organizowaniu, rozpoczynaniu i kończeniu zadań. Taki paraliż wykonawczy – czasem chcesz coś zrobić, ale nie jesteś w stanie. Nie chodzi o lenistwo, ale prawdziwy problem, który często pojawia się przy różnych zaburzeniach.
Dysregulacja emocjonalna
Stan, w którym emocje są bardzo intensywne i trudne do opanowania. Może objawiać się nagłymi wybuchami złości, płaczem albo przeciwnie - zamknięciem się w sobie i trudnością w porozumieniu.
Hiperfokus
Bardzo silne skupienie na jednej czynności lub temacie. Osoba może wtedy zniknąć dla świata, zapomina o czasie, jedzeniu czy obowiązkach.
Maskowanie (masking)
Ukrywanie swoich naturalnych zachowań (np. stimów) wynikających z autyzmu i dopasowywanie się do otoczenia, żeby nie odstawać. Często kosztuje dużo energii i może prowadzić do zmęczenia lub wypalenia.
Meltdown
Silna reakcja emocjonalna wynikająca z przeciążenia (np. hałasem, stresem, emocjami). Może wyglądać jak wybuch: krzyk, płacz, utrata kontroli. Nie jest atakiem złości, a reakcją na intensywne przeciążenie.
Neuroatypowość i neurotypowość
Każdy z nas ma mózg, który działa w specyficzny sposób. Większość ludzi myśli, czuje i reaguje podobnie – to właśnie osoby nauro-typowe.
Jednak są osoby, których mózg funkcjonuje inaczej, zwykle z powodu zaburzenia rozwojowego i tego rodzaju różnice nazywamy neuro-atypowością.
Neuroróżnorodność
Podejście mówiące, że różnice w funkcjonowaniu mózgu są naturalne - tak jak różnimy się wyglądem czy charakterem. Nie wszystko trzeba naprawiać, a często najważniejszą pomocą jest zrozumienie, edukacja i akceptacja.
Okno tolerancji
Zakres, w którym jesteśmy w stanie funkcjonować spokojnie i radzić sobie z emocjami. Poza nim pojawia się stres, panika albo odcięcie.
Pamięć z gliczami
Potoczne określenie na trudności z pamięcią np. zapominanie rzeczy, gubienie wątków, zawieszki. Nawiązuje do błędów programach komputerowych i aplikacjach.
Przebodźcowanie
Stan przeciążenia nadmiarem bodźców - hałasem, światłem, zapachami czy emocjami. Może prowadzić do zmęczenia, rozdrażnienia albo meltdownu.
Reakcja walki–ucieczki–zamrożenia
Automatyczna reakcja organizmu na stres:
-
walka (złość, sprzeciw),
-
ucieczka (wycofanie),
-
zamrożenie (paraliż, brak reakcji).
Regulacja emocji
Umiejętność rozpoznawania i uspokajania własnych emocji. U niektórych przychodzi naturalnie, inni muszą się jej uczyć krok po kroku.
Shutdown
Wycofanie się i wyłączenie w odpowiedzi na przeciążenie. Osoba może przestać mówić, reagować lub się ruszać. To sposób organizmu na ochronę.
Stimy (stimming)
Powtarzalne ruchy lub dźwięki (np. bujanie się, machanie rękami), które pomagają się uspokoić albo wyrazić i regulować emocje. Są bardzo ważną częścią regulacji układu nerwowego osób w spektrum autyzmu.
Teoria umysłu
Zdolność rozumienia, że inni ludzie mają własne myśli, emocje i perspektywy. U osób w spektrum może rozwijać się inaczej, co wpływa na komunikację.
Wrażliwość sensoryczna
Zwiększona lub zmniejszona reakcja na bodźce np. dźwięki mogą być za głośne, światło za ostre, a dotyk nieprzyjemny. Często to, co wydaje się normalne dla osoby neurotypowej może być ekstremalne dla osoby autystycznej i oprócz dyskomfortu sprawiać nawet fizyczny ból.
Zabawki sensoryczne
Przedmioty pomagające regulować napięcie i koncentrację - poprzez ruch, dotyk lub powtarzalność. Nie są stworzone tylko dla dzieci, ale dla każdego, kto wymaga pomocy w regulacji poprzez stymulację. Są to np. popularne kiedyś fidget spinnery, naszyjniki z gumą do gryzienia, kostki rubika, folia bąbelkowa lub panele z przyciskami.
Zaburzenie rozwojowe
Określenie używane w medycynie i psychologii. Oznacza, że rozwój (np. komunikacji czy zachowania) przebiega inaczej niż typowo.
Nie traktuj tego słowniczka tylko jak zbiór definicji i ciekawostkę. Pamiętaj, że jeśli zapamiętasz te słowa to zyskasz świetne narzędzie do komunikacji i wsparcia.
Im lepiej rozumiemy te pojęcia, tym łatwiej nam zobaczyć drugiego człowieka takim, jakim naprawdę jest, zamiast oceniać go przez pryzmat „dziwnego zachowania” czy „braku wychowania”. A to robi ogromną różnicę.
Jeśli macie wrażenie, że niektóre z tych pojęć pojawiają się coraz częściej w rozmowach, w social mediach… to nie przypadek. Młodsze pokolenie coraz lepiej nazywa rzeczy, które wcześniej były niewidzialne.
I to akurat jest bardzo dobra zmiana.
Pracownia Rozwoju i Wsparcia
Osiedle Witosa 32
83-200 Nowa Wieś Rzeczna
Starogard Gdański
tel. 691 953 200
Osiedle Witosa 32
83-200 Nowa Wieś Rzeczna
Starogard Gdański
Toni Lenart 2024